มรดก มีอะไรบ้าง ?

สิทธิ หน้าที่ และความรับผิดใดบ้างที่ตกทอดเป็นมรดก

บทความนี้อ้างอิงหลักกฎหมายตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1600 ซึ่งกำหนดว่า "กองมรดกของผู้ตายประกอบด้วยทรัพย์สินทุกชนิด รวมทั้งสิทธิ หน้าที่ และความรับผิด เว้นแต่สิทธิหรือหน้าที่ที่เป็นการเฉพาะตัวของผู้ตายโดยแท้"

มรดก ไม่ได้มีเฉพาะบ้าน หรือ ที่ดิน

เมื่อพูดถึง "มรดก" หลายคนมักนึกถึงบ้าน ที่ดิน รถยนต์ หรือเงินฝากธนาคาร แต่ในทางกฎหมาย กองมรดกมีขอบเขตกว้างกว่านั้นมาก ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1600 บัญญัติว่า "กองมรดกของผู้ตาย ได้แก่ ทรัพย์สินทุกชนิดของผู้ตาย ตลอดทั้งสิทธิ หน้าที่ และความรับผิดต่าง ๆ เว้นแต่ตามกฎหมายหรือโดยสภาพแล้ว เป็นการเฉพาะตัวของผู้ตายโดยแท้"

กล่าวคือ เมื่อบุคคลเสียชีวิต สิ่งที่ตกทอดแก่ทายาทไม่ใช่เฉพาะทรัพย์สินที่มีมูลค่า แต่ยังรวมถึงสิทธิเรียกร้อง หนี้สิน และภาระผูกพันบางประการของผู้ตายด้วย เพื่อให้เข้าใจง่าย กองมรดกสามารถแบ่งออกเป็น 4 ประเภท ได้แก่

1. ทรัพย์สิน

2. สิทธิ

3. หน้าที่

4. ความรับผิด

1. ทรัพย์สินที่เป็นมรดก

ทรัพย์สินทุกชนิดของผู้ตาย หมายถึง ทรัพย์สินที่มีรูปร่างหรือไม่มีรูปร่าง ที่เจ้ามรดกเป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์หรือมีสิทธิครอบครองอยู่ในขณะที่ถึงแก่ความตาย ตัวอย่างเช่น:

• อสังหาริมทรัพย์: บ้าน, อาคาร, ที่ดิน, บ้าน, ตึกแถว, คอนโดมิเนียม

• สังหาริมทรัพย์: รถยนต์, เงินสด, เงินในบัญชีเงินฝากธนาคาร, รถยนต์, รถจักรยานยนต์, เรือ, เครื่องประดับ, ทองคำ, พระเครื่อง, อาวุธปืน

• ทรัพย์สินทางปัญญาและเทคโนโลยี : ลิขสิทธิ์เพลง, สิทธิบัตรการประดิษฐ์, เครื่องหมายการค้า, บัญชีโซเชียลมีเดียที่มีมูลค่าเชิงพาณิชย์ (เช่น ช่อง YouTube ที่สร้างรายได้), สินทรัพย์ดิจิทัล (Cryptocurrency, NFT)

• การถือครองหุ้น : หุ้นในตลาดหลักทรัพย์, หุ้นในบริษัทจำกัด, หุ้นส่วนในห้างหุ้นส่วนจำกัด, กองทุนรวม, พันธบัตรรัฐบาล, หุ้นกู้

ตัวอย่าง

นาย ก. เสียชีวิตโดยมี

• บ้าน 1 หลัง

• ที่ดิน 10 ไร่

• เงินฝาก 5 ล้านบาท

• หุ้นบริษัทเอกชน

ทรัพย์สินทั้งหมดดังกล่าวย่อมรวมอยู่ในกองมรดก และจะถูกแบ่งให้แก่ทายาทหรือผู้รับพินัยกรรมตามกฎหมาย

2. สิทธิที่ตกทอดเป็นมรดก

นอกจากทรัพย์สินแล้ว สิทธิของผู้ตายบางประเภทก็สามารถตกทอดเป็นมรดกได้

ตัวอย่างเช่น

• สิทธิเรียกร้องให้ลูกหนี้ชำระเงิน

• สิทธิตามสัญญากู้ยืมเงิน : ในฐานะที่ผู้ตายเป็น "เจ้าหนี้" สิทธิในการทวงหนี้และรับชำระหนี้จากลูกหนี้จะตกทอดไปยังทายาท ทายาทมีสิทธิฟ้องบังคับคดีให้ลูกหนี้ชำระหนี้แก่กองมรดกได้

• สิทธิตามสัญญาซื้อขาย

• สิทธิตามสัญญาเช่า (หากไม่ใช่สิทธิที่ผูกพันเฉพาะตัว)

• สิทธิเรียกร้องค่าเสียหาย

• สิทธิเรียกร้องตามคำพิพากษา

• สิทธิได้รับเงินปันผล

• สิทธิได้รับดอกเบี้ย

• สิทธิในหุ้นของบริษัท

• สิทธิในทรัพย์สินทางปัญญาที่โอนหรือรับช่วงได้

• สิทธิการไถ่ถอนทรัพย์สินจากการขายฝาก : หากผู้ตายนำที่ดินไปขายฝากไว้ และสิทธิในการไถ่ถอนยังไม่สิ้นสุดลง สิทธิดังกล่าวจะตกทอดเป็นมรดกแก่ทายาท

• สิทธิในการรับโอนกรรมสิทธิ์ตามสัญญาจะซื้อจะขาย : หากผู้ตายได้ทำสัญญาจะซื้อจะขายที่ดินและชำระเงินมัดจำไว้แล้วก่อนตาย สิทธิในการเรียกร้องให้ผู้ขายโอนกรรมสิทธิ์ที่ดินจะตกเป็นของทายาท (ในทางกลับกัน ทายาทก็มีหน้าที่ต้องชำระเงินส่วนที่เหลือแก่ผู้ขายด้วย)

ตัวอย่าง

นาย ก. ให้ นาย ข. กู้เงินจำนวน 1,000,000 บาท

ต่อมา นาย ก. เสียชีวิต

แม้เจ้าหนี้จะเสียชีวิตแล้ว แต่ สิทธิเรียกร้องเงินกู้จำนวนดังกล่าวยังคงตกทอดเป็นมรดก ทายาทหรือผู้จัดการมรดกสามารถเรียกให้ลูกหนี้ชำระเงินแทนเจ้ามรดกได้

3. หน้าที่ที่ตกทอดเป็นมรดก

คำว่า "หน้าที่" ตามมาตรา 1600 หมายถึง ภาระผูกพันบางประการที่สามารถตกทอดแก่กองมรดกได้

ตัวอย่าง เช่น

• หน้าที่ส่งมอบทรัพย์สินตามสัญญาซื้อขาย

• หน้าที่โอนกรรมสิทธิ์ที่ดินตามสัญญา

• หน้าที่คืนเงินมัดจำ

• หน้าที่ปฏิบัติตามสัญญาที่ไม่เป็นเรื่องเฉพาะตัวของผู้ตาย

อย่างไรก็ตาม หากหน้าที่นั้นมีลักษณะเป็น การเฉพาะตัวของผู้ตาย เช่น การวาดภาพ การร้องเพลง การแสดง หรือการรับจ้างที่ต้องอาศัยความสามารถเฉพาะบุคคล หน้าที่ดังกล่าวย่อมระงับลงเมื่อผู้ตายเสียชีวิต และไม่ตกทอดแก่ทายาท

4. ความรับผิดที่ตกทอดเป็นมรดก

หลายคนเข้าใจผิดว่า เมื่อบุคคลเสียชีวิต หนี้สินทั้งหมดจะสิ้นสุดลง ในความเป็นจริง หนี้สินส่วนใหญ่ยังคงเป็นความรับผิดของกองมรดก

ตัวอย่าง ได้แก่

• หนี้เงินกู้

• หนี้บัตรเครดิต

• หนี้เช่าซื้อ

• หนี้ตามสัญญาซื้อขาย

• หนี้ค่าก่อสร้าง

• หนี้ค่าจ้าง

• หนี้ค่าสินไหมทดแทน

• หนี้ตามคำพิพากษา

• ภาระค้ำประกัน (ในกรณีที่กฎหมายกำหนดให้ตกทอด)

ดังนั้น ก่อนจะแบ่งทรัพย์สินให้แก่ทายาท จะต้องนำกองมรดกไปชำระหนี้ของผู้ตายเสียก่อน

ทายาทต้องรับผิดใช้หนี้แทนผู้ตายหรือไม่ ?

คำตอบ คือ ต้องรับผิด แต่ไม่ใช่ด้วยทรัพย์สินส่วนตัว

แม้ว่าหนี้สินจะตกทอดเป็นมรดก แต่กฎหมายให้ความคุ้มครองทายาทอย่างเป็นธรรม โดยบัญญัติไว้ใน มาตรา 1601 ว่า: "ทายาทไม่จำต้องรับผิดชอบในหนี้สินของผู้ตาย เกินกว่าทรัพย์มรดกที่ตนได้รับ"

กล่าวคือ หากผู้ตายมีหนี้มากกว่าทรัพย์สิน เจ้าหนี้ไม่สามารถบังคับเอาทรัพย์สินส่วนตัวของทายาทมาชำระหนี้แทนได้ เว้นแต่ทายาทจะมีความรับผิดในฐานะอื่นตามกฎหมาย เช่น เป็นลูกหนี้ร่วม หรือผู้ค้ำประกันเอง

ตัวอย่าง

ผู้ตายมี

• บ้าน 2 ล้านบาท

• หนี้ธนาคาร 3 ล้านบาท

เจ้าหนี้สามารถเรียกชำระหนี้จากกองมรดกได้เพียง 2 ล้านบาท ซึ่งเป็นมูลค่าทรัพย์มรดกเท่านั้น ไม่สามารถเรียกอีก 1 ล้านบาทจากทรัพย์สินส่วนตัวของบุตรหรือทายาทได้

อธิบายให้เข้าใจง่าย : หากผู้ตายมีหนี้สิน 1,000,000$บาท แต่มีทรัพย์มรดกตกทอดมาเพียง 400,000 บาท ทายาทชดใช้หนี้ให้แก่เจ้าหนี้สูงสุดเพียง 400,000 บาทเท่านั้น ส่วนอีก 600,000 บาทที่เหลือ ทายาทไม่ต้องควักเงินส่วนตัวจ่าย และเจ้าหนี้ไม่มีสิทธิมาบังคับยึดทรัพย์ส่วนตัวของทายาท แต่หากผู้ตายไม่มีทรัพย์มรดกเลย ทายาทก็ไม่ต้องจ่ายหนี้เลยแม้แต่บาทเดียว

สิ่งใดบ้างที่ไม่ตกทอดเป็นมรดก ?

แม้มาตรา 1600 จะกำหนดให้สิทธิ หน้าที่ และความรับผิดตกทอดเป็นมรดก แต่ก็มีข้อยกเว้นที่สำคัญ คือ สิทธิหรือหน้าที่ที่เป็นการเฉพาะตัวของผู้ตายโดยแท้ จะไม่ตกทอดแก่ทายาท

ตัวอย่าง เช่น

• สิทธิอุปการะเลี้ยงดูที่ผูกพันเฉพาะตัว

• สิทธิเรียกค่าอุปการะเลี้ยงดู

• สิทธิใช้อาศัยที่สิ้นสุดเมื่อผู้รับสิทธิเสียชีวิต

• สิทธิในตำแหน่งหน้าที่ราชการ

• สิทธิเลือกตั้ง

• สิทธิสมัครรับเลือกตั้ง

• ใบอนุญาตประกอบวิชาชีพบางประเภทที่โอนต่อไม่ได้

• สัญญาจ้างแรงงานที่ต้องอาศัยความสามารถเฉพาะตัวของผู้ตาย

• สิทธิหรือหน้าที่ที่กฎหมายกำหนดให้ระงับเมื่อบุคคลเสียชีวิต

กล่าวโดยสรุป หากสิทธิหรือหน้าที่นั้นไม่สามารถแยกออกจากตัวบุคคลผู้ตายได้ ก็ย่อมไม่ตกทอดเป็นมรดก

ตารางสรุปสิ่งที่เป็นและไม่เป็นมรดก

ข้อควรรู้

หลายคนกังวลว่าการรับมรดกอาจทำให้ต้องรับภาระหนี้สินของผู้ตายทั้งหมด แต่หลักกฎหมายให้ความคุ้มครองทายาท โดยกำหนดว่าทายาทรับผิดเพียง ภายในขอบเขตของทรัพย์มรดกที่ได้รับ เท่านั้น ไม่ต้องนำทรัพย์สินส่วนตัวมาชำระหนี้แทนผู้ตาย เว้นแต่จะมีฐานะเป็นลูกหนี้หรือผู้ค้ำประกันด้วยตนเอง

สรุป

กองมรดกไม่ได้ประกอบด้วยเพียงบ้าน ที่ดิน หรือเงินฝากเท่านั้น แต่รวมถึง ทรัพย์สิน สิทธิ หน้าที่ และความรับผิด ของผู้ตายที่มีอยู่ในขณะถึงแก่ความตายด้วย อย่างไรก็ตาม สิทธิหรือหน้าที่ที่เป็นการเฉพาะตัวของผู้ตาย เช่น สิทธิเลือกตั้ง สิทธิอุปการะเลี้ยงดู หรือหน้าที่ที่ต้องอาศัยความสามารถเฉพาะบุคคล จะไม่ตกทอดเป็นมรดก

ปรึกษาคดีกับทนายเจตน์สฤษฎิ์ ไชยงค์ รับว่าความทั่วราชอาณาจักร

ให้คำปรึกษาด้านกฎหมายแพ่ง อาญา ครอบครัว มรดก ที่ดิน แรงงาน และคดีอื่น ๆ โดยทนายความผู้มีประสบการณ์

หากต้องการประเมินแนวทางคดีหรือสอบถามข้อมูลเบื้องต้น สามารถติดต่อเพื่อรับคำปรึกษาได้ ติดต่อ LINE ID: @280cwfgf