การฟ้องบังคับจำนอง
คือ การที่ผู้รับจำนอง เช่น ธนาคาร เจ้าหนี้ หรือบุคคลทั่วไป ใช้สิทธิตามกฎหมายเมื่อผู้จำนอง/ลูกหนี้ ไม่ชำระหนี้ที่มีทรัพย์สินจำนองเป็นประกัน แล้วขอให้ศาลมีคำพิพากษาหรือคำสั่งให้นำทรัพย์จำนองออกขายทอดตลาด เพื่อนำเงินมาชำระหนี้ตามสิทธิของผู้รับจำนอง
มาตรา 702 "อันว่าจำนองนั้น คือสัญญาซึ่งบุคคลคนหนึ่ง เรียกว่าผู้จำนอง เอาทรัพย์สินตราไว้แก่บุคคลอีกคนหนึ่ง เรียกว่าผู้รับจำนอง เป็นประกันการชำระหนี้ โดยไม่ส่งมอบทรัพย์สินนั้นให้แก่ผู้รับจำนอง
ผู้รับจำนองชอบที่จะได้รับชำระหนี้จากทรัพย์สินที่จำนองก่อนเจ้าหนี้สามัญ มิพักต้องพิเคราะห์ว่ากรรมสิทธิ์ในทรัพย์สินจะได้โอนไปยังบุคคลภายนอกแล้วหรือหาไม่"
มาตรา 728 "เมื่อจะบังคับจำนองนั้น ผู้รับจำนองต้องมีหนังสือบอกกล่าวไปยังลูกหนี้ก่อนว่าให้ชำระหนี้ภายในเวลาอันสมควรซึ่งต้องไม่น้อยกว่าหกสิบวันนับแต่วันที่ลูกหนี้ได้รับคำบอกกล่าวนั้น ถ้าและลูกหนี้ละเลยเสียไม่ปฏิบัติตามคำบอกกล่าว ผู้รับจำนองจะฟ้องคดีต่อศาลเพื่อให้พิพากษาสั่งให้ยึดทรัพย์สินซึ่งจำนองและให้ขายทอดตลาดก็ได้
ในกรณีตามวรรคหนึ่ง ถ้าเป็นกรณีผู้จำนองซึ่งจำนองทรัพย์สินของตนไว้เพื่อประกันหนี้อันบุคคลอื่นต้องชำระ ผู้รับจำนองต้องส่งหนังสือบอกกล่าวดังกล่าวให้ผู้จำนองทราบภายในสิบห้าวันนับแต่วันที่ส่งหนังสือแจ้งให้ลูกหนี้ทราบ ถ้าผู้รับจำนองมิได้ดำเนินการภายในกำหนดเวลาสิบห้าวันนั้น ให้ผู้จำนองเช่นว่านั้นหลุดพ้นจากความรับผิดในดอกเบี้ยและค่าสินไหมทดแทนซึ่งลูกหนี้ค้างชำระ ตลอดจนค่าภาระติดพันอันเป็นอุปกรณ์แห่งหนี้รายนั้นบรรดาที่เกิดขึ้นนับแต่วันที่พ้นกำหนดเวลาสิบห้าวันดังกล่าว"
การบอกกล่าวบังคับจำนอง ก่อนฟ้องบังคับจำนอง
ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 728 เจ้าหนี้ต้องทำเป็นหนังสือส่งไปยังลูกหนี้หรือผู้จำนองเพื่อให้ชำระหนี้ภายในกำหนดเวลาไม่น้อยกว่า 60 วัน ก่อนจึงจะฟ้องคดีต่อศาลได้
หลักเกณฑ์สำคัญในการบอกกล่าวบังคับจำนอง ตามมาตรา 728
1. ลูกหนี้ผิดนัดชำระหนี้ : ต้องเป็นการผิดนัดตามสัญญาจำนอง
2. ส่งหนังสือบอกกล่าว (Notice) : เจ้าหนี้ต้องทำหนังสือแจ้งเตือนให้ลูกหนี้ชำระหนี้ภายในเวลาที่กำหนด (ต้องไม่น้อยกว่า 60 วัน)
3. ผู้รับจำนองต้องแจ้งผู้จำนอง: ในกรณีที่ผู้จำนองไม่ใช่ลูกหนี้ชั้นต้น (เช่น นำทรัพย์สินของตนเองไปประกันหนี้ให้คนอื่น) เจ้าหนี้ต้องส่งหนังสือแจ้งเตือนให้ผู้จำนองทราบภายใน 15 วัน นับแต่วันที่ส่งหนังสือแจ้งลูกหนี้
ขั้นตอนการดำเนินคดีและการบังคับคดี
1. ฟ้องคดีต่อศาล : เจ้าหนี้ส่งฟ้องต่อศาลเพื่อขอให้มีคำสั่งให้ลูกหนี้ชำระหนี้ หากไม่ชำระให้นำทรัพย์จำนองขายทอดตลาด
2. ศาลมีคำพิพากษา : ศาลพิจารณาพยานหลักฐาน และมีคำสั่งให้ชำระหนี้ภายในระยะเวลาที่กำหนด
3. ยึดทรัพย์และขายทอดตลาด : หากลูกหนี้ไม่ชำระตามคำพิพากษา เจ้าหนี้จะขอให้เจ้าพนักงานบังคับคดีทำการยึดทรัพย์ที่จำนองเพื่อนำไปประกาศขายทอดตลาด
4. นำเงินมาชำระหนี้ : เงินที่ได้จากการขายทอดตลาดจะนำมาหักชำระหนี้จำนองก่อนเจ้าหนี้รายอื่น
ผลลัพธ์หลังการขายทอดตลาด
- ได้เงินมากกว่ายอดหนี้ : เงินส่วนที่เหลือหลังจากหักชำระหนี้และค่าธรรมเนียมทั้งหมดแล้ว ต้องส่งคืนให้แก่ลูกหนี้/ผู้จำนอง
- ได้เงินน้อยกว่ายอดหนี้: โดยหลักทั่วไปของกฎหมายจำนอง หากขายทอดตลาดแล้วได้เงินไม่พอชำระหนี้ ลูกหนี้ไม่ต้องรับผิดชอบในเงินส่วนที่ขาด เว้นแต่ ในสัญญาจำนองจะมีข้อตกลงระบุไว้เป็นอย่างอื่น (เช่น ระบุว่าหากขายทอดตลาดแล้วไม่พอชำระหนี้ ลูกหนี้ยังคงต้องรับผิดชอบชำระส่วนที่เหลือจนครบ)
หากเจ้าหนี้ไม่ทำหนังสือบอกกล่าวบังคับจำนองแจ้งเตือนให้ลูกหนี้ชำระหนี้ภายในเวลาที่กำหนด (ไม่น้อยกว่า 60 วัน) เจ้าหนี้จะไม่มีอำนาจฟ้องบังคับจำนองขอให้ยึดทรัพย์จำนองของจำเลยออกขายทอดตลาดได้
"แม้สัญญาจำนองจะทำขึ้นก่อน พ.ร.บ.แก้ไขเพิ่มเติมประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ฉบับที่ 20) พ.ศ. 2557 มีผลใช้บังคับ แต่การที่โจทก์ผู้รับจำนองประสงค์จะบังคับจำนองก็ต้องปฏิบัติตาม ป.พ.พ. มาตรา 728 วรรคหนึ่ง ที่แก้ไขใหม่ กล่าวคือ โจทก์ต้องมีหนังสือบอกกล่าวไปยังจำเลยที่ 1 ลูกหนี้ให้ชำระหนี้ภายในเวลาอันสมควรเสียก่อนซึ่งต้องไม่น้อยกว่าหกสิบวันนับแต่วันที่จำเลยที่ 1 ได้รับคำบอกกล่าวนั้น ถ้าและจำเลยที่ 1 ละเลยเสียไม่ปฏิบัติตามคำบอกกล่าว โจทก์จึงจะฟ้องคดีต่อศาลเพื่อให้พิพากษาสั่งให้ยึดทรัพย์สินซึ่งจำนองและให้ขายทอดตลาดได้ ดังนั้น เมื่อโจทก์มีเพียงหนังสือทวงถามกำหนดเวลาให้จำเลยที่ 1 ชำระหนี้ให้เสร็จสิ้นภายใน 7 วัน นับแต่วันที่ได้รับหนังสือ จึงเป็นการกำหนดเวลาให้จำเลยที่ 1 ชำระหนี้สั้นกว่าระยะเวลาที่กฎหมายกำหนดและเป็นการบอกกล่าวบังคับจำนองไม่ชอบ โจทก์จึงยังไม่มีอำนาจฟ้องบังคับจำนองแก่จำเลยที่ 2 ปัญหาดังกล่าวเป็นปัญหาข้อกฎหมายอันเกี่ยวด้วยความสงบเรียบร้อยของประชาชน แม้ไม่มีคู่ความฝ่ายใดฎีกา ศาลฎีกามีอำนาจยกขึ้นวินิจฉัยได้เองตาม ป.วิ.พ. มาตรา 142 (5) ประกอบ พ.ร.บ.วิธีพิจารณาคดีผู้บริโภค พ.ศ. 2551 มาตรา 7"
สรุปจากคำพิพากษาศาลฎีกา
"การผิดนัดของลูกหนี้กับการเริ่มต้นสิทธิบังคับจำนองเป็นคนละขั้นตอนกัน และแม้ผู้รับจำนองจะบอกกล่าวผู้ค้ำประกันภายใน 60 วันตามมาตรา 686 แล้ว ก็ยังต้องบอกกล่าวลูกหนี้ตามมาตรา 728 โดยให้เวลาชำระหนี้ไม่น้อยกว่า 60 วันก่อนจึงจะฟ้องบังคับจำนองได้"
